Prof. Dr. G\u00fcven Delice, Merkez Bankas\u0131 Dijital Paras\u0131n\u0131n \u00f6zelliklerini, di\u011fer dijital paralardan fark\u0131n\u0131 ve d\u00fcnyadaki uygulamalar\u0131n\u0131 AA Analiz i\u00e7in kaleme ald\u0131.<\/p>\n
***<\/p>\n
G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn ba\u015f d\u00f6nd\u00fcr\u00fcc\u00fc teknolojik geli\u015fmeleri, \u00fcretim, ticaret, pazarlama, finans gibi alanlarda dijital ortamlar\u0131n \u00f6nemini art\u0131rd\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7te e-Ticaret, ka\u011f\u0131ts\u0131z ticaret gibi kavramlar etraf\u0131nda yeni i\u015f s\u00fcre\u00e7leri geli\u015fmeye ba\u015flad\u0131. Bu yeni d\u00f6nemin \u00f6ne \u00e7\u0131kan \u00f6zelliklerinden birisi, finansal \u00fcr\u00fcn ve hizmetlere daha geni\u015f kesimlerin eri\u015fimini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lacak yeniliklerin h\u0131zl\u0131 \u015fekilde uygulamaya ge\u00e7irilmesi oldu. Di\u011fer taraftan bu s\u00fcre\u00e7 parasal alanda da \u00f6nemli d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlere kap\u0131 aralad\u0131. \u00d6zellikle kripto varl\u0131klar\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 yeni bir d\u00f6nemin habercisiydi.<\/p>\n
Tarih boyunca insan ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n ve ekonomik faaliyetlerin de\u011fi\u015fmesine\/\u00e7e\u015fitlenmesine paralel olarak paran\u0131n formu da de\u011fi\u015fmi\u015ftir. Takas sistemi, mal para, tart\u0131 para, madeni para, temsili para gibi a\u015famalardan ge\u00e7erek 20. y\u00fczy\u0131lda ka\u011f\u0131t para formuyla sonu\u00e7lanan s\u00fcre\u00e7te yeni bir a\u015faman\u0131n ayak sesleri duyuluyor. Ticari bankalar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu kaydi para, EFT, kredi kartlar\u0131, internet bankac\u0131l\u0131\u011f\u0131, mobil bankac\u0131l\u0131k gibi uygulamalarla ba\u015flayan elektronik para formu daha ileri bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm s\u00fcrecine girdi. Fiziksel para \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 sonland\u0131rabilecek olan bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm s\u00fcrecinin uzun vadede ticari ve finansal ili\u015fkiler, makroekonomik politikalar, ekonomik faaliyetlerin yap\u0131l\u0131\u015f bi\u00e7imleri, \u00f6deme sistemleri, \u00fcreticilerin ve t\u00fcketicilerin davran\u0131\u015flar\u0131 ve uluslararas\u0131 para sistemi \u00fczerinde \u00f6nemli etkiler do\u011furmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz.<\/p>\n
– Paran\u0131n yeni bi\u00e7imi: Dijital para<\/p>\n
Paran\u0131n dijital ortamda var olmas\u0131 yeni bir olgu de\u011fil. Ancak g\u00fcn\u00fcm\u00fczde kart tabanl\u0131 i\u015flemlerden, yaz\u0131l\u0131m tabanl\u0131 i\u015flemlere do\u011fru ge\u00e7i\u015f s\u00f6z konusu. Dijital para olarak adland\u0131r\u0131lan varl\u0131klar\u0131n \u00f6ncekilerden fark\u0131, fiziksel bir bi\u00e7ime d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclememesidir. Bu anlamda para sistemi i\u00e7erisinde giderek yayg\u0131nl\u0131k kazanan \u00fc\u00e7 farkl\u0131 dijital para formundan bahsedilebilir: kripto paralar, sabit coinler ve merkez bankas\u0131 dijital paralar\u0131.<\/p>\n
2009’da Bitcoin ile para ve finans d\u00fcnyas\u0131na giri\u015f yapan ve blockchain teknolojisi \u00fczerinden i\u015flem yap\u0131lan kripto paralar yat\u0131r\u0131m ve \u00f6deme arac\u0131 olarak tasarlanm\u0131\u015flard\u0131. Ancak, merkezi olmayan yap\u0131lar\u0131, hen\u00fcz yayg\u0131n \u015fekilde kabul g\u00f6rmemeleri, d\u00fczenleme-denetleme mekanizmalar\u0131n\u0131n yetersizli\u011fi ve \u00f6zellikle istikrars\u0131n de\u011ferler nedeniyle bu fonksiyonlar\u0131 etkin olarak yerine getiremediler. Kripto varl\u0131klar\u0131n i\u015flem g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc piyasalar ile geleneksel piyasalar aras\u0131nda hen\u00fcz yeterince g\u00fc\u00e7l\u00fc ba\u011flar kurulamad\u0131. Di\u011fer taraftan, \u00f6zellikle spek\u00fclatif karakterleri ve yasad\u0131\u015f\u0131 faaliyetlerin finansman\u0131nda kullan\u0131lma olas\u0131l\u0131klar\u0131 nedeniyle zaman zaman baz\u0131 \u00fclkelerde kripto para platformlar\u0131 \u00fczerinden yap\u0131lan i\u015flemlere k\u0131s\u0131tlamalar getiriliyor.<\/p>\n
Sabit coinler ise bir itibari paray\u0131, ba\u015fka bir varl\u0131\u011f\u0131 (kripto varl\u0131klar dahil) veya varl\u0131k sepetini dayanak alarak \u00e7\u0131kar\u0131lan dijital paralard\u0131r. A\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak merkez bankas\u0131 paras\u0131 ile desteklenecek \u015fekilde \u00e7\u0131kar\u0131lmalar\u0131 nedeniyle daha istikrarl\u0131 bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcme sahipler. Volatiliteyi azaltmak \u00fczere tasarlanan bu paralar\u0131n istikrar\u0131, bunlar\u0131 destekleyen rezerv varl\u0131klar\u0131n kalitesine ba\u011fl\u0131. Ba\u011fl\u0131 bulunduklar\u0131 paralar\u0131n (varl\u0131klar\u0131n) itibar\u0131na g\u00f6re, hem ulusal hem de uluslararas\u0131 \u00f6demelerde kullan\u0131lmaya daha elveri\u015fli ara\u00e7lar olarak de\u011ferlendirilirler. Ancak 2022 ba\u015flar\u0131nda piyasada ya\u015fanan sert dalgalanmalar sabit coinlerle ilgili g\u00fcvenilirlik alg\u0131lar\u0131nda bozulmalara yol a\u00e7arak d\u00fczenleme ve denetleme taleplerini art\u0131rd\u0131.<\/p>\n
– Merkez Bankas\u0131 Dijital Paras\u0131<\/p>\n
Merkez bankalar\u0131, kripto paralar\u0131n ve sabit coinlerin geleneksel \u00f6deme sistemlerine rakip olmalar\u0131n\u0131n do\u011furabilece\u011fi istikrars\u0131zl\u0131k kayg\u0131lar\u0131 nedeniyle [1] alternatif ara\u00e7lar \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmalara ba\u015flad\u0131lar ve Merkez Bankas\u0131 Dijital Paras\u0131 (CBDC) g\u00fcndeme geldi. Fiziksel olmayan CBDC’ler, elektronik ortamlarda \u00fcretilen ve kullan\u0131lan paralard\u0131r. \u0130tibari paran\u0131n dijital versiyonu olarak g\u00f6r\u00fclebilirler. Do\u011frudan yasal bir \u00f6deme arac\u0131 olarak bu para, al\u0131\u015fveri\u015flerde ve her t\u00fcrl\u00fc \u00f6deme i\u015fleminde elektronik c\u00fczdanlar \u00fczerinden banknot gibi kullan\u0131labiliyor. \u0130\u015flemler dijital ortamda para otoritelerinin g\u00f6zetim ve denetimi alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftiriliyor. Bu paralar\u0131n da a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 \u015fekilde blockchain teknolojisine dayal\u0131 olarak \u00e7\u0131kar\u0131lacaklar\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Perakende veya toptan (finansal kurumlara y\u00f6nelik) olmak \u00fczere iki farkl\u0131 \u015fekilde uygulanabilen bu dijital paralarla elektronik ortamda i\u015flemler daha kolay, daha h\u0131zl\u0131, daha g\u00fcvenli ve daha d\u00fc\u015f\u00fck maliyetle yap\u0131labilecek. Arkalar\u0131nda merkez bankalar\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 bu paralar\u0131 kripto varl\u0131klardan da ay\u0131r\u0131yor. Kripto paralar\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 oynakl\u0131k g\u00f6steren de\u011ferleri nedeniyle ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 y\u00fcksek risk, CBDC’ler s\u00f6z konusu oldu\u011funda bunlar\u0131 \u00e7\u0131karan merkez bankas\u0131n\u0131n g\u00fcvenilirli\u011fi \u00e7er\u00e7evesinde \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde ortadan kalkacakt\u0131r.<\/p>\n
CBDC’ler finansal istikrar ve para politikalar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra \u00f6deme sistemleri, ticari bankalar\u0131n faaliyetleri gibi bir\u00e7ok alan\u0131 etkileyecek. Bu paralar\u0131n y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konulmas\u0131yla birlikte, finansal hizmetlere eri\u015fimin iyile\u015fmesi (\u00f6zellikle bankac\u0131l\u0131k hizmetlerini kullanamayanlar ve az kullananlar i\u00e7in kolayl\u0131klar sa\u011flamas\u0131), \u00f6deme sistemlerinin h\u0131z\u0131 ve etkinli\u011finin artmas\u0131, d\u00f6viz i\u015flemlerinin daha h\u0131zl\u0131 ve daha d\u00fc\u015f\u00fck maliyetle ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi, kay\u0131t d\u0131\u015f\u0131 faaliyetlerin ve vergi kay\u0131p\/ka\u00e7aklar\u0131n\u0131n \u00f6nlenmesi ve nakit i\u015flemlerin ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 risklerinin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 bekleniyor. Di\u011fer taraftan, bu paralar uluslararas\u0131 \u00f6demelerde ihtilaflar\u0131n ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131na katk\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde d\u0131\u015f ticaret i\u015flemlerini kolayla\u015ft\u0131rabilir; tasarruf sahipleri i\u00e7in \u00fcr\u00fcn yelpazesini geni\u015fletebilir ve finansman kaynaklar\u0131n\u0131 \u00e7e\u015fitlendirebilir.<\/p>\n
Uluslararas\u0131 ticari ve finansal i\u015flemlerde kullan\u0131lan ve rezerv para olarak i\u015flev g\u00f6ren paralar\u0131n dijital ortama ta\u015f\u0131nd\u0131ktan sonra da bu fonksiyonlar\u0131n\u0131 icra etmeye devam edecekleri, bu alanlarda da \u00e7ok paral\u0131 bir uluslararas\u0131 para sisteminin i\u015flerlik kazanaca\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Bu anlamda k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte bir \u00fclkenin paras\u0131n\u0131n de\u011ferini\/g\u00fcc\u00fcn\u00fc belirleyen fakt\u00f6rler (ekonomik b\u00fcy\u00fckl\u00fck, d\u0131\u015f ticaret hacmi, finansal sistemin geli\u015fmi\u015flik d\u00fczeyi, a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ve istikrar\u0131, teknolojik \u00fcst\u00fcnl\u00fck, hukuki ve kurumsal yap\u0131, siyasi ve askeri g\u00fc\u00e7, vb.) CBDC’ler i\u00e7in de ge\u00e7erli olacakt\u0131r.<\/p>\n
– \u00dclke uygulamalar\u0131<\/p>\n
Kripto paralar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu bask\u0131 ve CBDC’lerin potansiyel faydalar\u0131 dikkate al\u0131narak bir\u00e7ok \u00fclkede merkez bankalar\u0131 konuyla ilgili ara\u015ft\u0131rmalar y\u00fcr\u00fctmeye; baz\u0131 \u00fclkeler fiziksel paralar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra CBDC ihrac\u0131 i\u00e7in haz\u0131rl\u0131klar yapmaya ba\u015flad\u0131; birka\u00e7 \u00fclkede bu paralar i\u015flem g\u00f6rme a\u015famas\u0131na geldi. 2020’de CBDC’yi ilk olarak Bahamalar Merkez Bankas\u0131 “Sand Dollar” ad\u0131yla uygulamaya ge\u00e7irdi, bunu 8 ada ekonomisinin merkez bankas\u0131 konumundaki Do\u011fu Karayipler Merkez Bankas\u0131n\u0131n \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 “DCash” izledi. Arkas\u0131ndan Nijerya Merkez Bankas\u0131 “e-Naira” ve Jamaika Bankas\u0131 “Jam-Dex” adl\u0131 CBDC’leri dola\u015f\u0131ma soktular. \u00c7in 2020’de Dijital Yuan (e-CNY) i\u00e7in ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 pilot uygulamay\u0131 2023’te geni\u015fletmeye haz\u0131rlan\u0131yor. G20 \u00fclkelerinin bir\u00e7o\u011fu da pilot uygulama veya s\u00fcre\u00e7 geli\u015ftirme a\u015famas\u0131ndalar. Bu anlamda geli\u015fmi\u015f \u00fclkeler aras\u0131nda \u00f6ne \u00e7\u0131kan \u00fclke ise \u0130sve\u00e7. \u0130sve\u00e7 Merkez Bankas\u0131 CBDC’yi (e-krona) \u00f6zel \u00f6deme altyap\u0131s\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir bile\u015feni olarak planl\u0131yor. T\u00fcrkiye dahil bir\u00e7ok \u00fclkede merkez bankalar\u0131 konuyla ilgili ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor; sistemin nas\u0131l kurulup, i\u015fletilece\u011fi, altyap\u0131 sorunlar\u0131n\u0131n nas\u0131l giderilece\u011fi gibi konular \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmalar y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcyor. K\u00fcresel para ve finans alan\u0131nda \u00f6nc\u00fc konumundaki ABD ve Avrupa bu konuda di\u011fer \u00fclkelerin daha gerisinde. Avrupa Merkez Bankas\u0131 CBDC’yi nakit paran\u0131n alternatifi de\u011fil, tamamlay\u0131c\u0131s\u0131 olarak de\u011ferlendiriyor; Fed bu anlamda daha temkinli ilerleyerek farkl\u0131 projeler (FedNow gibi) \u00e7er\u00e7evesinde \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n
Hen\u00fcz s\u00fcrecin ba\u015f\u0131nda olundu\u011fu i\u00e7in bu para biriminin nas\u0131l \u00e7\u0131kar\u0131laca\u011f\u0131, nas\u0131l kullan\u0131laca\u011f\u0131, veri ak\u0131\u015f\u0131, gizlilik gibi konularda \u00e7\u00f6z\u00fclmesi gereken \u00f6nemli sorunlar bulunuyor. Bu s\u00fcre\u00e7te ticari bankalar\u0131n konumunun ne olaca\u011f\u0131; paran\u0131n tamamen dijitalle\u015fmesinin, finans kurulu\u015flar\u0131n\u0131n faaliyetlerini ve parasal aktar\u0131m mekanizmas\u0131n\u0131n i\u015fleyi\u015fini, dolay\u0131s\u0131yla para politikas\u0131n\u0131 nas\u0131l etkileyece\u011fi konular\u0131nda birtak\u0131m belirsizlikler s\u00f6z konusu. Di\u011fer taraftan, dijital para birimleri \u00fczerinden ger\u00e7ekle\u015ftirilecek uluslararas\u0131 sermaye ak\u0131mlar\u0131n\u0131n y\u00f6netimi konusunda da \u00f6nemli sorunlarla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lacakt\u0131r. Konuyla ilgili uluslararas\u0131 d\u00fczenleyici \u00e7er\u00e7evelerin olu\u015fturulamamas\u0131, kontrol ve koordinasyonu sa\u011flayacak kurumsal yap\u0131lar\u0131n kurulamamas\u0131 nedeniyle bu alanlar \u00fclkelerin bireysel \u00e7abalar\u0131na ba\u011f\u0131ml\u0131 ve da\u011f\u0131n\u0131k bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc arz ediyor. Bunun i\u00e7in k\u00fcresel bir koordinasyon gerekiyor.<\/p>\n
Sonu\u00e7 olarak, para hakk\u0131ndaki bildiklerimizin tamamen de\u011fi\u015fece\u011fi yeni bir d\u00fcnyaya haz\u0131r olmal\u0131y\u0131z. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde paran\u0131n yeni formunun dijital bir karakter ta\u015f\u0131yaca\u011f\u0131 konusunda ortak bir kabul olu\u015ftu. Paran\u0131n evriminde gelinen bu yeni a\u015fama, her yenilik gibi, birtak\u0131m f\u0131rsatlar\u0131 ve riskleri de beraberinde getirecek. Paran\u0131n merkezi, ka\u011f\u0131t paradan CBDC’lere do\u011fru kayarken, \u00f6zellikle de\u011fi\u015fim arac\u0131 fonksiyonuyla bunlarla rekabet eden kripto varl\u0131klar\u0131n ve sabit coinlerin de para alan\u0131nda \u00f6nemli bir yer tutaca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir. Gelece\u011fe ili\u015fkin \u00e7ok sa\u011fl\u0131kl\u0131 tahminler yap\u0131lamamakla birlikte, uygulamaya ge\u00e7irilmeleri halinde CBDC’lerin uzun bir s\u00fcre mevcut fiziki paralarla birlikte dola\u015f\u0131mda olmalar\u0131 beklenebilir. CBDC uygulamalar\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 sonu\u00e7lar al\u0131nabilmesi i\u00e7in uygun yasal ve kurumsal \u00e7er\u00e7evenin olu\u015fturulmas\u0131, altyap\u0131 sorunlar\u0131n\u0131n giderilmesi ve bu ba\u011flamda merkez bankalar\u0131n\u0131n yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131 da gerekecek.<\/p>\n
[Prof. Dr. G\u00fcven Delice, Sivas Cumhuriyet \u00dcniversitesi, \u0130\u0130BF, Finans ve Bankac\u0131l\u0131k B\u00f6l\u00fcm Ba\u015fkan\u0131]<\/p>\n
[1] Merkez bankalar\u0131n\u0131 bu konuda temkinli olmaya iten nedenler aras\u0131nda, denetim bo\u015fluklar\u0131, sistemin siber sald\u0131r\u0131lara maruz kalma riski, kara para aklanmas\u0131, yasa d\u0131\u015f\u0131 faaliyetlerin finansman\u0131 gibi konular \u00f6ne \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n
*Makalelerdeki fikirler yazar\u0131na aittir ve Anadolu Ajans\u0131n\u0131n edit\u00f6ryal politikas\u0131n\u0131 yans\u0131tmayabilir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u0130sve\u00e7’in yeni y\u00f6netiminden gelen a\u00e7\u0131klamalar, hem \u0130sve\u00e7’te hem de Suriye’de PKK-YPG ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fcne deste\u011fini kesece\u011fini net bir dille anlat\u0131yor.<\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":{"source_name":"","source_url":"","via_name":"","via_url":"","override_template":"0","override":[{"template":"2","single_blog_custom":"","parallax":"1","fullscreen":"1","layout":"right-sidebar","sidebar":"default-sidebar","second_sidebar":"default-sidebar","sticky_sidebar":"0","share_position":"hide","share_float_style":"share-monocrhome","show_share_counter":"1","show_view_counter":"1","show_featured":"1","show_post_meta":"1","show_post_author":"1","show_post_author_image":"1","show_post_date":"1","post_date_format":"default","post_date_format_custom":"Y\/m\/d","show_post_category":"0","show_post_reading_time":"1","post_reading_time_wpm":"300","show_zoom_button":"0","zoom_button_out_step":"2","zoom_button_in_step":"3","show_post_tag":"1","show_prev_next_post":"0","show_popup_post":"0","number_popup_post":"2","show_author_box":"0","show_post_related":"1","show_inline_post_related":"0"}],"override_image_size":"0","image_override":[{"single_post_thumbnail_size":"no-crop","single_post_gallery_size":"crop-715"}],"trending_post":"0","trending_post_position":"meta","trending_post_label":"Trending","sponsored_post":"0","sponsored_post_label":"Sponsored by","sponsored_post_name":"","sponsored_post_url":"","sponsored_post_logo_enable":"0","sponsored_post_logo":"","sponsored_post_desc":"","disable_ad":"0"},"jnews_primary_category":{"id":"","hide":""},"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"coauthors":[92],"class_list":["post-93739","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-analiz"],"yoast_head":"\n